اتصال‌دهنده‌هایی که در جهت تأویل‌پذیری روایت عمل می‌کنند




عنوان داستان : چشمه توبن
نویسنده داستان : فرزاد خدنگ

خروس‌خوان که می‌شد باران سنگ بند می‌آمد، پلاخن‌ها را جمع می‌کردند و طوری می‌رفتند که انگار گورشان را وقت نطفه بودن کنده‌اند وُ بعد خاکش داده‌اند. امشب از بالای خانه پلاخن چرخاندند و سنگ پراندند. شب گذشته از راست خانه. هرشب از یک سمت، این ترسشان را می‌گفت که نواشوم می‌آمدند و خروسخوان که می‌شد، فرار می‌کردند؛ وگرنه روز که سگ‌ها رمشان می‌دادند مثل گله خوک‌ها، یا سگ‌ها گرگ می‌شدند و آن‌ها را می‌دریدند، مثل گله‌ی گوسفندان هرجا که می‌خواستند، باشند، دور یا نزدیک خانه... .
اما شب آن‌هم این شب‌ها بعد تیرکردن حاجی بابا، سگ‌ها هم زیاد دور وق نمی‌زدند. هنوز ناله‌های مادربزرگم هست که حاجی بابا را می‌گفت: «چرا هفت هیکل رو با خودت نبردی، مگه اونارو نمیشناسی؟» حاجی بابا را تیر کرده بودند از پشت تلی‌ها، تیرخورده بود پای راستش. از بالا‌مُچ بسته بودند. خونش را ندیدم، روی دستمال هم. اما از آن بعد بد درد می‌کشید، طوری‌که فقط من از چشمانش می‌خواندم. دورش نشسته بودیم روی سکو، پایش را زل زده بودم. سرم، موهایم را دست کشید و گفت: «بیا این‌ور بشین، سنگ می‌زنن، ممکنه بخوره بهت.»
همین‌که از جایم نزدیک صورتش رفتم. شنیدم سنگ خورد لب حلبی‌یِ بام، یکی دیگر شیشه را شکست و تکه‌هایش را ریخت روی قرآن پشت پنجره. حاجی بابا آخ نگفت، اما گریه‌ای کرد که کسی ندید. چون زل زده بودیم به چشم‌های هم. مادربزرگ خانه را ریخته بود به هم، حق هم داشت. پِیِ هفت هیکل می‌گشت، آخر تا حالا سنگی به بام و شیشه نخورده بود. همه‌ی سنگ‌ها می‌افتاد آن طرف پرچین یا آخرش بام گاش... .
هرچه نبودن هفت هیکل بیشتر می‌شد چروک‌های صورتش بیشتر می‌شد، بیشتر می‌گفت که :«شوهرت شماها رو هم ول کرده به امون خدا رفته جنگ! جنگ برای آدمای مجرده نه اونایی که زن و بچه دارن.» مادرم را می‌گفت که ساکت نشسته بود توی هال، بی‌روسری و داشت موهای عمه‌ام را می‌بافت. حاجی‌بابا پیشانی‌ام را بوسید و فراموش کردم که ... سنگ دیگری افتاد روی بام. مشخص بود از نزدیک پلاخن می‌چرخانند. سگ‌ها بوشان را گرفتند و رفتند سمت جنگل. تا نزدیک بغله هم رفتند اما چیزی پیدا نکردند. فرار کرده بودند ترسوها. سگ‌ها وق‌زنان برگشتند. همین‌که جلوی سکو دُم تکاندند. سنگ، دوباره بام خانه را پیدا کرد. حاجی بابا گفت: «برقارو خاموش کنین» مادربزرگ دست از گشتن کشید، ساکت شد. روشنایی که رفت سگ‌ها را نیمه دیدم که پخش شدند. یکی رفت توی گاش. یکی پایین راه، یکی لبه‌ی راه جنگل نشست و ببری هم جلوی سکو. سرهاشان بالا بود. اما دیگر سنگی نیامد تا خروس‌خوان شد.
خواب‌بیدار دیدم حاجی بابا همان‌جا نشسته نماز می‌خواند. کنارش خوابم برده بود. قنوت را که خواند خوابم برد. سلام را که تمام کرد، بیدار شدم. دیدم پایش را زل زده و آرام جابه‌جایش می‌کند. چیزی نگفتم تا ببینم چه‌طور تنهایی با دردش کنار می‌آید. مادر بزرگ آمد و دستمال پا را عوض کرد اما خوابم برد یا نخواستم ببینم که چگونه خون را پاک کرد. با صدای حمید بیدار شدم. از خانه پایین آمده بود تا بگوید، عمو گفته (دیشب شیشه ما رو هم شکستند) «مادرم بد ترسیده» (باید کاری کنیم). اما حاجی بابا ساکت بود تا حرف‌هایش تمام شود. اشاره کرد تا از تاکی که از انبار تا روی نرده‌های سکو را پوشانده قوره بچیند و برای مادرش ببرد. مادر حمید عاشق قوره بود. هرچند که نشناخته می‌گفت: «تقصیر چشمه توبنه، خشک بشه بهتر نیس؟ دعواها هم می‌خوابه»
حاجی‌بابا: «یه امسال کم آب شده؛ همونم اگه بذاریم مثل قبل می‌شه. جنگ کل مملکت رو برداشته معلومه نحسی‌ش چشمه‌های این‌جارو هم خشک می‌کنه.»
مادربزرگ: «نه حاجی‌بابا، راه چشمه گرفته. تا بالای دیوتپه بیشتر نمیاد و بعد گم می‌شه، پنجاه سال عمر از خدا گرفتم، سی‌و‌پنج سالش کنار تو توی همین خونه؛ کدوم سال چشمه توبن خشکیده که این روز دومش باشه؟»
بالا دست همه‌ی خانه‌ها بود. کسی نمی‌دانست از کجا بیرون می‌زند. اندازه دو قالی کف خانه که ده نفر کنار هم می‌شد رویش بخوابند، آن بالا بین دو درخت انجیلی همیشه پرآب بود. خودم وقتی روی کول پدرم بیشتر راه را تا آن بالا رفتم دیدم. بعد از راه کشکی که خود آب باز کرده بود به پایین می‌آمد. آب زیادی نداشت اما اگر یک قطره‌اش به پای محصول می‌رسید انگار سه بار زمین را سیر آب کرده بودی. حاجی بابا را هم برای همین تیر کرده بودند، از پشت تلی‌ها زده بودند پای راستش را چون به ظن آن‌ها بد گفته بود که: «امسال محصول پرآب نکاریم و گندم دیمه بکاریم تا چشمه توبن دوباره جون بگیره و ناحقی نشه برای آب» همه‌ی دعواها از اینجا شروع می‌شد که بعضی‌ها گم کرده بودند، اگر چشمه توبن بمیرد، آبِ مابقی چشمه‌ها خودمان را هم سیر نمی‌کند، چه برسد به زمین‌ها. چشمه توبن اگر خشک بشود زمین‌ها که می‌میرند هیچ، جنگل هم می‌میرد. پلاخن می‌چرخاندند که بروند سمت چشمه و گیرش را باز کنند، شب که جرئت بالا رفتن نداشتند، روز هم که ما می‌دیدیم. اما مگر تا به حال کسی به چشمه توبن دست زده که این بار دومش باشد. یا اصلا کدام راه را می‌خواهند باز کنند.
چشمه توبن را فقط باید دید که چطور زنده است وگرنه همه دیدند چاهی که سرهنگ، پایین دست جنگل زد؛ چطور بعد هشت ماه خشکید و ماهی‌هاش ...
حاجی‌بابا بارها گفته بود که جایش نیست اما سرهنگ کار خودش را کرد. حالا نه زمین داشت، نه استخر پرآب. لب حوض می‌نشست و سیگار زر دود می‌کرد. مثل پدرم که به تلفن مادرم جواب داده بود و قرار بود آخر این ماه برگردد، حاجی بابا مطمئن بود برمی‌گردد و سمت قبرستانی را اصلا نگاه نمی‌کرد. آخر مادربزرگ هنوز پیدایش نکرده بود.
هرچه بیشتر آخر ماه می‌رسید، مادرم بیشتر چادر سر می‌کرد. دست من را می‌گرفت و می‌برد سمت روستا که زنگ بزنیم به پدرم. من را بهانه می‌کرد که بهانه‌ی پدرم را می‌گیرم اما چادر سرکردنش مشخص می‌کرد که دل‌تنگی دارد پاهایش را با جاده‌ی جنگل بیشتر آشنا می‌کند.
این‌بار که رفتیم روستا وقتی گوشی را دادند دست پدرم؛ ماشین‌های زیادی صدای پدرم را گم می‌کردند. بعد هم سریع خداحافظی کرد. صدایش خسته بود و نبود؛ اما آمدنش به عقب افتاده بود. مادرم موقع برگشتن آرام بود، طوری‌که انگار زنی شده بود که اصلا نمی¬داند آرامش چیست. دستم را گرفته بود و می‌گفت: «هفت هیکل، چشمه توبن، جنگ» «جنگ، هفت هیکل، چشمه توبن، سنگ»«...»«..»«.».
صدای رادیوی حاجی بابا، خانه را برداشته بود. حمله کرده بودند. امشب از سنگ خبری نبود؛ نمی‌دانم به‌خاطر باران بود که مثل شب‌های قبل می‌آمد، یا همه، پای رادیو نشسته بودند. مادرم نشسته بود کنج هال و موهای خرمایی عمه‌ام را می‌بافت. من هم این سمت، کنار این نرده‌های قرمز، پایین‌راه را نگاه می‌کردم که قرار بود پدرم آن‌طور که گفته بود دو هفته قبل، غروب نشده از آن برسد و بیاید سمت خانه. این کار دو ماه‌مان بود که باران ببارد، مادرم مو ببافد، باران ببارد، صدای رادیو بلند باشد و من زل بزنم به پایین‌راه و پدرم که چند هفته‌ای بود خبری ازش نداشتیم از پایین‌راه نرسد سمت خانه.
هر نیم ساعت سگ‌ها وق می‌زدند و می‌رفتند سمت پایین‌راه. تا خانه پایین هم می‌رفتند، آرام برمی‌گشتند. حالا نزدیک خروس‌خوان شده ولی خانه ساکت است. حاجی‌بابا آب می‌خواهد تا وضو بگیرد. از نرده‌ها کمک می‌گیرد، مادربزرگ می‌آید و زیر بغلش را می‌گیرد و می‌روند. هنوز درد توی صورت و چشم‌هاش زیاد است. می‌روم مادرم را برای نماز بیدار کنم که می‌بینم هنوز باران می‌آید و او زمزمه می‌کند: «دو سه شبه که چشمام به دره/ خدا کنه که خوابم نبره/ ...» این شب‌ها صدای رادیو زیاد است. اصلا نخوابیده، کنارش دراز می‌کشم، بغلم می‌گیرد و ادامه می‌دهد ... صدای مادربزرگ نزدیک‌تر می‌شود که حاجی‌بابا را زمزمه می‌کند: «آخه چرا هفت هیکل رو با خودت نبردی؛ مگه اونارو نمیشناسی؟»
وقتی تازه هفت هیکل را خانه آوردند. پشت مرغ بستند و تیر زدند. اولی که گیر کرد. دومی هم به مرغ نخورد. از بار سوم می‌ترسیدند که اعتقادشان بریزد اما حاجی‌بابا خودش زد و مرغ هم‌چنان راه می‌رفت. یک بار هم عمو بهرام هفت هیکل را پنهانی برد بغله و گردن گاو انداخت و باز هم گاو چرید. ولی شبش بد کتک خورد، نه برای اینکه فشنگ کم داشتیم، برای این‌که هفت هیکل سمت بازی‌ها نیست.
«حاجی‌بابا هرچی می‌گردم نیس، پیداش نمی‌کنم. نکنه دزدیده باشنش؟؟»
حاجی‌بابا ساکت است. سر برمی‌گرداند سمت قبرستانی که با یک درخت مازی بزرگ خودش را از ابتدای زمین‌ها و جنگلک جدا کرده. می‌خندد. پایش را بد می‌گذارد زمین. «آخخخ» «حواست کجاس؟» «علی رو ببین که داره از پایین راه میآاد» «کو؟ کجاس؟ صدای چیه؟» «خوب چشاتو وا کن، با چشمه توبن و جو آب کار نداشته باش...» «پسرت رو ببین». از بغل مادرم می‌دوم سمت سکو ... پا برهنه‌ام. پدرم میانه‌ی پایین‌راه است که به او می‌رسم، بغلم می‌گیرد، کلاه ارتشی‌اش را سرم می-گذارد. تا چشم‌هایم می‌آید پایین و او فقط می‌خندد. پدرم لبخند می‌زند، مادرم را نیمه می‌بینم که روی سکو ایستاده بی‌روسری با موهای مشکی پریشان و گونه‌هایش تَر... .
نقد این داستان از : کیوان سلحشوری‌مهر
عرض درود و ادب دارم، آقای فرزاد خدنگ
بعضی از اوقات، نویسنده با سوژه‌ای مواجه می‌شود که علاوه بر بهره‌مندی از جذابیت‌های رواییِ ذاتی (البته منظور جذابیت صرفاً ظاهری و آسان‌پسندی سوژه نیست، بلکه تأمل‌برانگیز بودن موضوع انتخابی است)، به لحاظ ظرفیت‌های درونی هم از قابلیت گسترش رواییِ پیچیده‌ای برخوردار است که در صورت بهره‌گیری از شیوه اجرایی دقیق و برنامه‌ریزی شده‌ای، می‌تواند که ذهن مخاطب را به چالش بکشد.
در مواجهه با چنین وضعیتی، برخی از دوستان گرامی با عبور از کنار این ویژگیِ قابل گسترش سوژه، دست به انتخاب و تألیف داستانی صرفاً یک‌دست و سریع‌الانتقال‌ می‌زنند که اتفاقاً از شیوه اجرایی نسبتاً صحیحی برخوردار است و مخاطب آسان‌پسند را هم به راحتی قانع می‌کند (که طبعاً چنین داستانی از گستره تأویل‌پذیری چندان محسوسی برخوردار نیست)؛ انتخابی که مطابق برخی از ظرافت‌های روایی به کار گرفته شده در این داستان، مورد نظر شما نبوده است.
اما بعضی از اوقات هم، نویسنده حاضر به چشم‌پوشی از قابلیت‌های درونیِ چنین سوژه‌ای نیست و دست به تألیف داستانی تأمل‌برنگیز، پیچیده و در عین حال واقع‌گرایانه‌ای می‌زند (اتفاقی که تا حد قابل‌توجه‌ای در این داستان رخ داده است) تا از طریق چنین داستان برنامه‌ریزی شده‌ای (البته منظور به هیچ وجه ارائه روایتی خشک و ماشینی نیست، بلکه بهره‌گیری محاسبه‌شده و حداکثریِ روایی از عناصر کاربردی برای داستان‌نویسی حرفه‌ای است)، مخاطب حرفه‌ای و سخت‌پسند را به تأمل بیشتری وادار کند.
اما از طرفی دیگر، در هنگام نوشتن چنین داستان‌هایی، گاهی هم چنین پیش می‌آید که نویسنده محترم، آن‌چنان درگیر فرازوفرودهای شیوه اجرایی سوژه می‌شود و پیچیدگی‌هایِ ظریفِ روایی را لایه به لایه، درون ذهن خودش طراحی می‌کند، بعد هم مطابق کُدهایی که درون ذهنش دارد، به پاسخ‌هایی کاملاً مرتبط و باورپذیر می‌رسد که ناخواسته بخشی از این کُدها و متصل‌کننده‌های روایت را درون داستان تعبیه نمی‌کند و مخاطب برای کشف و تأویل‌ روایت، به سپید‌خوانیِ حداکثری روی می‌آورد که احتمالاً نتیجه‌ به دست آمده از چنین تأویلی، چندان با نیت نویسنده یکسان نخواهد بود.
برگردیم به سراغ داستان ارسالی شما «چشمه توبن»، اگر که این اثر ارسالی را دوباره و با دقت بیشتری مطالعه کنیم، با چند گزینه احتمالی مواجه می‌شویم که هر یک از آن‌ها را به اختصار مورد بررسی قرار می‌دهیم؛ اول این که با توجه به حضور کاراکترهایی که هنوز کاملاً به شخصیت‌پردازی نرسیده‌اند و طبعاً هر یک از آن‌ها داستانِ جداگانه و در عین حال مرتبطی با روند کُلی روایت دارند (به ویژه کاراکتر «پدر» و تا حدی هم «مادر»)، به لحاظ تکمیل و گسترش روایت، شاید بهتر باشد که در صورت صلاحدید، با تجدیدنظر در برخی از الویت‌های روایی و علاوه کردن خرده‌روایت‌هایی پیشبرنده، این سوژه جذاب را با رویکردی بوم‌گرایانه‌تر و به صورت یک رمان بنویسید.
احتمالی بعدی هم این است که بعد از جداسازی بخشِ روایی «پدر» و «مادر» از بدنه روایت، آن را برای داستان مجزا و مستقلی به کار بگیرید و با تمرکز حداکثری بر روی وجه رئالیستی سوژه (خشک شدن چشمه و درگیری‌های مرتبط)، تعبیه اتصال‌دهنده‌های روایی (جهت دسترسی هرچه بیشتر مخاطب به وجه شخصیتی و منطق رفتاریِ افرادی که شبانه به سمت خانه سنگ پرتاب می‌کنند) و تنظیم دقیق‌تر زبان به کار گرفته شده در متن (به لحاظ انطباق مفهومیِ هرچه بیشتر زبان محلی با زبان معیار) داستان را به صورتی واقع‌گرایانه، منسجم‌تر (با به کارگیری و مدیریت حجم واژگانی نسبتاً محدودتر) و البته با حفظ پیچیدگی‌هایی که موجب اجرایی‌تر شدن توانایی‌های درون سوژه می‌شوند، بازنویسی و ارائه کنید.
اما به جز این دو مورد پیشنهادی، یک احتمال دیگر هم است که شاید روندی سخت‌تر و در عین‌حال جذاب‌تری را پیش روی شما قرار بدهد؛ همان طور که در بالا هم اشاره شده است، بخش‌هایی از این داستان ارائه شده، دارای ظرافت‌ها و پیچیدگی‌های ذاتی و منحصربه‌فردی است (گرچه شاید در مسیر شکل‌گیری یک داستان صرفاً واقع‌گرایانه چندان مؤثر نباشند) که چنین مواردی نشان‌دهنده قدرت تخیلی گسترده و استعداد شما در زمینه تألیف داستان‌‌های رئالیسم جادویی هستند و شما در صورت علاقه‌مندی و صلاحدید، می‌توانید که داستان‌تان را با چنین رویکردی بازنویسی و بازآفرینی کنید.
آقای خدنگ گرامی، علاوه بر توانایی محسوس شما در تألیف آثار رئالیستی تأثیرگذار و همزادپندارانه، شما از استعداد ذاتی ارزشمندی برای نوشتن داستان‌های رئالیسم جادویی برخوردار هستید که با مطالعه برنامه‌ریزی‌شده آثار داستانیِ مرتبط و با تمرین نوشتاری مستمر در این زمینه، به موفقیت ارزشمند و ماندگاری در تألیف این گونه جذاب از ادبیات داستانی خواهید رسید. با سپاس و احترام بسیار

منتقد : کیوان سلحشوری‌مهر

کیوان سلحشوری مهر/ متولد تهران 1351 خورشیدی/شاعر،نویسنده،منتقد،مدرس 1- همراهی و همکاری با انجمن شعر و داستان حوزه هنری گیلان از سال 1370 به بعد. 2- مجری و عضو هیئت امنای داستان حوزه ی هنری گیلان از سال 1377 و برگزار‌کننده و عضو هیئت داوران مسابقه ...



دیدگاه ها - ۰

برای ارسال نظر وارد پایگاه شوید.

امارگیر وبلاگامارگیر سایتتقویم و ساعت